« سر آغاز گفتار نام خداست »

جملات دو مفعولي:

             يكي از مباحث مبهم در كتابهاي زبان فارسي 2و3 جملات دو مفعولي است . بر نگارنده روشن نيست كه اين همه اصرار بر وجود اين چنين جملات به چه روي است ؟ اوايل تسرّي تغييرات دستوري در كتب دبيرستاني خرسند بوديم كه دست كم از تجويزپاره اي مصطلحات رهيديم . امّا به مرور دريافتيم كه غير از آن بود. مؤيّد اين مدعا همين جملات چهار جزئي مفعول 1 و مفعول 2 (!؟) است . اين قبيل جملات اگر بر ساخته ي زبان معيار است ؟ مولفان ارجمند بفرمايند در كدام نقطه ي كشور تحصيل كرده اي از جمله هاي نظير " مادر كودك را لباس پوشاند ." ؛ " مادر كودك را غذا خوراند. " وديگر نمونه هاي كه اغلب فعلشان گذراي سببي(واداري متعّدي )است؛استفاده مي كنند .( انصاف را مولفـــان گرامي تا حال چند بار اين جملات را در كلام خويش بكار بسته اند .) و اگر بر اساس معني جمله است « كه به شدّت معلّمــــــــــان را از آن بيم داده اند . » اين جمله- كه  به لحاظ دستوري خوش ساخت نمي نمايد- در منطقي ترين شكل ممكن مؤوّل يك جمله چهار جزئي مفعول ومتمم است . چه مجهول اين گونه جملات دليلي بر اثبات مدّعا است ." لباس به كودك پوشانده شد ." ؛ "غذا به كودك  خورانده شد . " البتّه آن گونه كه مي بينيم ، همين قضيّه  مراتب اوّل ودوم مفعول را نفي مي كند .  بنا بر اين اگر دانش آموزي از معلّم خواست تا همين جملات را مجهول كند ، بفرمائيد تا تغييرات حاصل شده را چگونه توجيه نمائيم . در بسياري از كتاب هاي زبان فارسي  ِ" به روز " ديده ام ، عزيزان ،گريزي رندانه زده اند و با جمله اي توجيهي كه :« مي توانند جمله چهار جزئي مفعول و متمم نيز باشند .» از آوردن مثال هاي متعدد  شانه خالي كرده اند ( 1 ).در جاي ديگر (2 )در توضيح جملات چهار جزئي دو مفعولي مي فرمايند : " در جمله هاي چهار جزئي با دو مفعول هميشه يك مفعول همراه " را " مي آيد . ( مفعول رايي ) و مفعول ديگر بدون را ( مفعول بي را ) و نشانه مفعول بي را ،آمدنِ آن در كنار فعل گذرا به مفعول يا فعل گذرا به مفعول و متمم است . با اين استدلال ( پذيرش مفعول رايي و مفعول بي را ) وجود دو مفعول را محرز دانسته اند .

              عزيزان گروه راهبري زبان فارسي بفرمايند؛

- آيا وجود چند جمله  با بسامدي كم به عنوان جملات دو مفعولي  مي تواند ملاكي براي تجويز آن دردستور زبان فارسي باشد ؟ 

- آيا بهتر نيست ، در مواردي معدود - در حدّ درك دانش آموزان – از  معني وا‍ژه و جمله كمك گرفت ؟ ( را در معني حرف اضافه )  [همان گونه كه در قسمت دستور تاريخي زبان فارسي 3 انساني آمده است . ] تا ابهامات ديگري چون ساختمان افعال نيز مرتفع شود .

 - آيا بهتر نيست اين گونه جملات  را - كه ادلّه ي علمي بايسته در اثبات آن ها وجود ندارد- از كتاب حذف كنيد. يا دست كم  چون سال هاي پيش در پا ورقي ياد شوند .                                                  

 

                                                                                                 محسن جعفري بروجرد

              

پي نوشت ها :

1-     دستور زبان فارسي( 1)- وحيديان كاميار تقي با همكاري غلامرضا عمراني- سمت – تهران -86-صفحه 21

2-     زبان فارسي راهبرد هاي ياد دهي – يادگيري –  عمراني غلامرضا /سبطي هامون /مبتكران –تهران -85-جلد دوم صفحه ي 240